Grice’ın Kuralları

Nicelik (quantity) kuralı

Kişi mümkün olduğunca ve gereken ölçüde “bilgilendirici” olmaya çalışır; gerektiği kadar bilgi verir (ne çok az ne de çok fazla)

Nitelik (quality) kuralı

Kişi, dürüst olmaya çalışır, yanlış ya da kanıtlarla desteklenmemiş bilgi vermez.

Bağıntı (relation) kuralı

Kişi, üzerinde konuşulan şeyle alakalı şeyler söyler.

Kiplik (manner) kuralı

Kişi mümkün olduğunca açık, anlaşılır ve net konuşur; belirsizlikten kaçınır.

KURAL

BULUNDUĞU YER

AÇIKLAMA

1.İncelik (tact) Kuralı

Yönelticiler (impositives) ve yükleyiciler (commissives)

Konuşan, dinleyen için bedeli en aza indirir, buna mukabil kârı arttırır.

web adresinden alıntıdır.

Yorum (yok) Yorum yaz! Kalıcı Bağlantı

BEN KİMİM?

1/4/2007 -Kategori: Edebiyat Egitimi

İnsanın toplumsal sistemle kaybettiği şey; kendisi olma becerisidir. İnsanın kendisi olabilmesi için bir şeyler hayal edebilmesi ve bu hayalleri denemesi gerekir. Ne olup olmadığımızı bu hayalleri denerken öğrenebiliriz. Ancak öyle bir sistem kurulmuş ki, bizi her yönden bağlamış ve esir almış. İnsanın zincirlerini kırabilmesi için cesarete ve yüreklendirilmeye ihtiyacı var. Hayallerimiz bile basmakalıp. Öğrencim ve radyo programı ortağım Lale Günaydın’ın söylediği bir şey var: “Piyangodan büyük ikramiye çıksa ne yaparsın diye sorulduğunda, insanlar dünya turuna çıkarız, diyorlar. Halbuki birçok insanın evi, arabası, yazlığı var. Gerçekten istese bir tanesini satar ve dünya turuna bir ülkeye giderek başlayabilir. Hayalimiz sandığımız şeyler bile bizim değil.” Bir insanın hayal kurmayı öğrenmesi, değişik deneyimlerle birlikte gerçekleşir. Örneğin, hiç klasik müzik konserine gitmemiş birisi, bir klasik müzik konseri vermeyi hayal etmez. İhtiyaç duyduğumuz şey, yeni deneyimlerdir. Yeni deneyimler içinse ihtiyaç duyduğumuz şey cesarettir. Her yeni deneyimle elde ettiğimiz öğrenme, bize yeni deneyimler için cesaret verir.

İLETİŞİMİN SIRLARI

İletişimin temelinde dinlemek ve mesaj vermek vardır. Diksiyon ve konuşma kursları iletişim kurmak isteyenlere pek yardımcı olmaz. İletişimin temelinde dudaklar değil, mesaj vardır. Ancak düşünen, farklı bakabilen, değerlendirme yapabilen kişilerin başka insanlara verebilecekleri mesajlar vardır. Yeni deneyim yaşayan insanlar, yeni kitaplar okuyanlar ve yeni bir şeyler öğrenenler yeni mesajlara sahip oluyorlar. İnsanlar, farklı bir şey yapıp sonuç alırlarsa kendilerini başarılı hissediyorlar ve mutlu oluyorlar. Mutlu bir insan çevresine olumlu elektrik verir. Bu tür insanların iletişimlerinin gelişmesinde önemli bir nokta da, katılımcıların genellemelerden ve önyargılardan arınmalarıdır. Yaratıcılığın ve öğrenmenin önündeki en büyük engel önyargılar ve genellemelerdir. Önyargılar ve genellemeler de, aslında başkaları tarafından okul, medya eş dost tarafından kafamıza pompalanmıştır. Önyargıları ve genellemeleri olan insanlar başkalarının söylediklerini duymazlar; sadece kendi kafasındaki yargılara uygun olan sözleri duyarlar.

GERÇEK ZENGİNLİK

Zenginlik paraya sahip olmak değil, seçeneğe sahip olmaktır. Yaşadığımız yerler binlerce seçenekle bezenmiştir; ama siz bir seçeneği deneyinceye kadar o seçenek sizin olmaz. Hiç girmediğiniz bir sokakta sizin çok seveceğiniz ve kesenize uygun restoran olabilir. O sokağa girip o restorana gittiğinizde o seçenek sizin olur. Deneme kültürünü alan ve daha önce denemediklerini deneyenler bugün daha mutlular. Bununla birlikte, deneme kültürünü alıp hiçbir şey denemeyen insanlar da vardır. Deneme kültürüyle ilgili edinilen bilginin kuluçka süresi, kişiden kişiye değişiyor. Bazı insanlar, bilgiyi alır almaz uygulamaya geçiyorlar. Bazıları ise altı ay ya da bir yıl sonra.

KARAR ALMAK

Toplumsal sistemimiz insanları pasifleştiriyor. Yapabileceklerini yapamaz kılıyor. Kendi yaşamını seçmek isteyen insanların karar alıp yeni bir şey yapması gerekli. Öğrencim Ahmet Özken’in özetlediği gibi “dün yaptıklarımı tekrar ederek yarınki yaşamımızı değiştiremem.” Kişisel gelişimin ve yeni bir hayat kurmanın temelinde yarınımız için bir proje oluşturmak ve bu projeyi başarmak için harekete geçmek gerekiyor. Eğer projenizi başarmak için yurtdışına gitmek gerekiyorsa yurtdışına gidersiniz.

Kim olduğumuzu anlamamızın yolu, yeni deneyimler karşısındaki davranışımızı öğrenmemizden geçiyor.

27.01.2002

Yazarımızın E-Postası: m.arat@zaman.com.tr

Yorum (yok) Yorum yaz! Kalıcı Bağlantı

Alımlama Estetiği

11/3/2007

Berna Moran

Alımlama Estetiği ya da kuramı (Rezenptionsasthctik) 1960’ların sonundan bu yana edebiyat eserlerinin anlamı ve yorumu ile ilgili olarak okurun işlevini inceleyen çeşitli kuramlara verilen genel bir addır. Ama bu çeşitlere geçmeden önce, alımlama kuramının, Duygusal Etki Kuramı’ndan nasıl ayrıldığını belirtmekte yarar var.
Duygusal Etki Kuramı’nı incelerken söz konusu etkinin, arınma, zevk, heyecan ve estetik yaşantı gibi psikolojik alanda etkiler olduğunu belirtmiştik. Sanatın işlevi bu etkileri uyandırmaktı ve sanatı tanımlamak için sanatın özü olarak ileri sürülüyordu. Alımlama kuramı ise sanatın tanımıyla uğraşmaz, anlam sorununa eğilir. Esere anlamı yazar mı yükler, eserdeki sözcükler mi üretir, yoksa okur mu verir? Bu bir duygu sorunu değildir, düşünsel ve bilgisel bir sorundur ve bundan ötürü alımlama kuramı yorumbilim (Iıcrrnctıetics) bağlamında öne sürülmüş bir kuramdır.

Yeni Eleştiri ve Yapısalcılık yazara da, okura da sırt çevirmiş kuramlardır. 1960’ların sonunda ise ortaya atılan kuramların çoğu doğrudan doğruya okur merkezli olmasalar bile hiç değilse okura dönük yönleri olan kuramlardır. Macherey ve Eagleton’un Marksist eleştirisinde olsun, Derrida’yı izleyen yapı-sökücülerin metin incelemesinde olsun, kimi feminist eleştirmenlerin eserlere kadın gözüyle bakma yöntemlerinde olsun okura önemli rol düşmektedir.

Eleştiride okurun ön plana çıkmasının nedenleri karmaşıktır ve esas amacımız da bunu açıklamak değil. Bununla birlikte bir iki noktaya değinmek yararlı olabilir. Nedenlerden biri, modernist edebiyatın okuru edilgen durumdan çıkararak, karakter, olay, zaman ya da mekan ile ilgili karanlık bırakılmış birçok noktayı çözmeye davet etmesidir.

James Joyce, Franz Kafka, Allen Robbe-Grillet, W. Faulkner, S. Beckett ve daha birçok romancı, şair, oyun yazarı, kimisi az, kimisi daha fazla oranda eseri yorumlama ve anlamlama işine okurun da katılmasını gerektiren eserler vermişlerdir. İkinci bir neden daha çok dil ile ilgili. Saussure’den kaynaklanan yapısalcılık, eserdeki anlamı bir cümlenin anlamı gibi, kendi yapısında arıyordu. Oysa Derrida bu bilimsel çözümü sorguladı ve metnin nasıl okunacağı konusunda okura ağırlık tanıdı.

Ayrıca göstergebilim anlam üreten kodların, konvansiyonların iş göreceği bir yer olarak okura döndü. Bu okur, bir kişi değil, kodların toplandığı anlam kazandığı bir işlevdi. Aynı nedenden ötürü Barthes metnin birliğinin, metnin çıkış noktasında (yazarda) değil, yarış noktasında yani okurda oluştuğunu söylüyordu.

Alımlama Estetiği bugün çeşitli ülkelere yayılmış durumda, ama doğum yeri Almanya’dır ve son zamanlarda orada ki çalışmalar Konstanz Universitesi’nde odaklaştığı için, Almanya’daki gruba Konstanz Grubu adı verilir. Biz de burada ilk önce bu grubun ünlülerinden Wolfgang Iser ile Hans-Robert Jauss’u, sonra da alımlama kuramının Ameri ka’daki temsilcisi Stanley Fish’in görüşlerini özetleyeceğiz.

Wolfgang Iser

lser’e göre bir edebiyat yapıtının anlamı metnin içinde hazır bir şekilde bulunmaz, metindeki bazı ipuçlarına göre okur tarafından okuma süresinde yavaş yavaş kurulur. Yeni Eleştiri, anlamı yapıtta okurdan bağımsız bir şekilde mevcut sayıyordu ve eleştirinin görevi bu anlamı bulup çıkarmaktı. Onun için yazar da, okur da hesaba katılmıyordu bu işte. Yapısalcılar da yazarı ve okuru bir yana bırakıyorlardı, çünkü onlara göre metnin anlamını yazar değil “dil” (sistem) oluşturur ve bundan ötürü okurun da bu işte rolü yoktur. Oysa Alımlama Estetiği’ne göre anlam, sanıldığı gibi, metinde oluşmuş ve bütunleşmiş bir şekilde yatmaz, yalnız gücü! halde vardır ve ancak okur tarafından alımlandığı süreç içinde somutlaşır ve bütünleşir. Öyleyse iki kutbu vardır bir yazınsal metnin: Yazarın yarattığı metin ve okurun yaptığı somutlama. Bunlardan birincisine artistik, ikincisine estetik uç diyor Iser ve bu iki uç olmadan yapıtı meydana gelmiş saymıyor. Başka şekilde söylersek, yapıta bir nesne gibi değil, bir olay gibi bakılıyor. Metinle okur arasındaki alışverişten doğan bir olay.

Burada asıl üzerinde durmamız ve açmamız gereken nok ta, okurun rolü sorunu. Metinle okur arasında nasıl bir iliş ki kuruluyor ki sonuçta metnin anlamı doğuyor, eser ger çekleşiyor? Okur nasıl katılabilir yaratma edimine? Katkısı ne olabilir? Iser’e göre metinde yazar her şeyi söyleyemez ve ister istemez birtakım yerlerin doldurulması okura dü şer. Yazarın okura bıraktığı bu boşluklara “boş alan” ya da “belirsizlikler” diyoruz. Bunlar basitten karmaşığa, somut tan soyuta doğru çeşit çeşittir ve özellikle basit türden olan ları okur farkında olmadan doldurur, gerekli ayrıntıları ek- ler. Çok basit bir örnek verelim. Bir romanda “Hasan gece caddede yürürken vitrinleri seyrediyordu” diye bir cümle okusak, bu vitrinlerin aydmlatılmış olduğunu düşünürüz elbette. Gerçi yazar bunu söylememiştir ama biz bu boşlu ğu dolduruveririz. Böylece metnin yazılmasına, bütünleş mesine katkıda bulunuruz. ama bu türden boşluk alanları nın doldurulması önemli değildir. Okurun boş alanları dol durarak anlamı oluşturması asıl soyut düzeyde meydana gelir ve okurun bu konudaki rolünü açıklamak için metin ile dış dünya arasındaki ilişkiye değinmemiz gerekir.

Yazınsal metinde sözü edilen kişiler gerçek yaşam dünya sında var olan kişiler değildir; onlar kurmaca bir dünyada yaşarlar. Ama bu kurmaca dünyanın gerçek yaşamınkinebenzeyen töreleri, gelenekleri, yaşam biçimleri, inançları vardır. Kurmaca metin dış dünyayı yansıtan bir kopya ol madığı için gerçeklikle ilişkisi, metin dışı tarihsel, toplum sal, kültürel öğelerde aranmalıdır. Dediğimiz gibi bunlar metinde, töreler, gelenekler, davranış biçimleri, dünya gö rüşleri şeklinde çıkar karşımıza. Kısacası, kurmaca metnin gerçeklikle ilişkisi ideoloji yönündendir.

Bundan ötürü W. Iser gerçeklik kavramı üzerinde durarak, her şeyden önce “gerçeklik” sözcüğünün anlamına eğiliyor. Tarihte her dönemin gerçeklik dediği şey başkadır, çünkü belli bir dönemin belli bir gerçeklik kavramı vardır ve bu gerçeklik, o dönemde egemen olan dünya görüşünün kendine göre sistemleştirerek kurduğu bir modeldir. Böyle ce aslında değişken ve tutarsız olan gerçeklik bir sisteme sokulmuş, bir bütünlük kazanmış olur. Böyle bir dünya gö rüşü, karmaşık olan gerçekliği, ister istemez daha basit bir sisteme indirger ve kendine göre geçerli olan birtakım davranış biçimleri, ahlaksal değerler koyar. Romanlar gerçi insanları, onların arasındaki ilişkileri, geçen olayları anlatırsa da, lser’e göre, yazar aslında bu kişilerin davranışlarına, inançlarına, ilişkilerine temel oluşturan ahlaksal, toplumsal görüşlerle, değer anlayışlarıyla uğraşır. İşte romanın gerçeklikle bağıntısı burada aranmalıdır.

O halde roman toplumda geçerli sayılan düşünce sistemlerini, çağdaş değerleri yansıtır diyebilir miyiz? Iser bu kanıda değil, çünkü ona sorarsanız bu değerler gerçek yaşamda insanların davranışını yönlendirici işlev görür, oysa yazarın amacı bu değerleri tartmak, geçerliliklerini sorgulamaktır. Yazar belli bir dönemde egemen olan dünya görüşünü ele alırken onu kopya ederek sunmaz, onun eksik bıraktığı, görmezlikten geldiği, inkar ettiği yönleri su yüzüne çıkarır. Her düşünce sistemi birtakım olanakları dışlamak zorundadır ve bu yüzden ister istemez eksik ve yetersizdir. Yazar genellikle bu boşluğa parmak basar, sistemi daha dengeli bir duruma getirmeye ça balar. Şöyle de söyleyebiliriz: Roman belli bir dünya görü şünün görmezlikten geldiklerini vurgular, yani el attığı, gerçeklerin bu ihmal edilmiş yönleridir. Demek ki Ahmla ma Estetiği’nin iddiasınca, yazarın eserinde dile getirdiği gerçeklik, yansıttığı toplumun bellediği gerçeklikten farklı dır. Alışılmışın reddedilişi ya da ink denen bu sunuş, okuru, gerçekliği kaldırılmış normlar ve davranışlar karşı sında yeni çözümler bulmaya zorlar ve onu bir varsayım dan bir varsayıma iterek boşlukları doldurmaya yöneltir.

Okurun kendi çabasıyla anlamı bütünlemesi ve keşfetmesi bir çeşit estetik zevk sağlar ona. Onun için eğer yazar okura her şeyi hazır verirse okura yapacak bir şey kalmaz ve okur böyle bir metin karşısında sıkılabilir. Bunun tersi de doğrudur, yani metne bir anlam vermek olanaksızlaşırsa okur umutsuzluğa kapılır ve metni elinden bırakır. On sekizinci yüzyıldan yirminci yüzyıla yaklaştıkça romanlarda belirsizlik alanları da artar ve bundan ötürü çağımızın kimi romanlarında okur, yazarın amacını anlamakta, eseri yo rumlamakta güçlük çeker.

Yirminci yüzyıl roman ya da öyküsünde okuru çaba har camaya zorlayan çeşitli tekniklerin geliştiğini de söyleycbiliriz. Örneğin, yazarın güvenilmez anlatıcı kullanması, ya da anlatıcının rolünü iyice kısıtlayarak onu hemen hemcn romandan silmesi. Türk edebiyatından bir örnek olarak Orhan Kemal’in Bereketli Topraklar Üzerinde romanını verelim. Orhan Kemal bilinçli olarak eseri yorumlamaya zorlu yor okuru. Şöyle diyor bu konuda:

“Yazar olarak kendimi aradan çekip, okuyucumu anlattığım şeylerle başbaşa bırakıyorum. Görüyorum ki okuyucum zekidir. Başbaşa kaldığı şeylerden, anlaşılması gereken şeyleri -benim izahü şerhim olmasa da anlayabilmektedir.

Bu söylediğini Bcreketli Toprcıklcır Üzerinde’de uygular Orhan Kemal. Bu romanda üç köylü çalışmak üzere Çukurova’ya gelirler ve oradaki korkunç çalışma koşulları altın da ikisi ölür, ancak biri (Yusuf) duvarcı ustası olmayı becererek köyüne dönmeyi başarır. Sömürü düzeninin geçerli olduğu Çukurova’da bu düzene karşı değişik tutumlarla karşılaşırız. Yusuf kentte ezilmeden savaşım vermiş, biraz okuma öğrenmiş ve sonunda aranan bir duvarcı ustası olabilmiş. Öyleyse olumlu bir karakter. Ne ki Yusuf, “el öpmekle ağız kirlenmez” diyerek, bireysel çıkan için dalkavukluk etmeyi, aşağılanmayı göze almış bir adam. Öyleyse bir bakıma olumsuz bir karakter. Ama suç Yusuf’da mı? Onu böyle davranmaya iten içinde yaşadığı bozuk düzen değil mi? Ama romanda başka bir karakter, Zeynel, kişisel çıkarını düşünmeden, kovulmayı göze alarak patronların yaptığı haksızlıklara karşı çıkar ve işten atılır. Öte yandan bu düzene ayak uyduran ırgat başı ve katip gibi adamlar da işçilerin hakkını yiyerek kendi keselerini doldururlar. Görüldüğü gibi okur; kişileri, değişik tutumları, davranışları kendi yorumlayıp değerlendirmek zorunda, çünkü yazar bu konuda susuyor ve belirsizlikler yaratarak boş alanlar bırakıyor. Her okur belirsizlikleri kendi giderecek ve karşılaştığı değişik tutumlardan hangilerinin geçerli olduğuna kendi karar verecektir.

Her okur belirsizlikleri kendi gidereceğine, eserde karşılaştığı tutumlar, davranışlar arasından hangilerinin geçerli olduğuna kendi karar vereceğine göre, ne kadar okur varsa o kadar yorum vardır sonucuna ulaşmayacak mıyız? Gerek yorumlamada, gerekse değerlendirmede tam bir öznelciliğe mi inanıyor Iser? Hayır. Gerçi eserin tek doğru yorumu olduğunu kabul etmiyor, ama buna karşılık yorumlamanın keyfi olabileceği görüşüne de yanaşmıyor. Okur her ne ka dar boş alanları kendi doldurup metnin anlamını bütünleştirecekse de, bunu yaparken başıboş bırakılmış değildir. Ya zarın verdiği ipuçlarından yararlanarak metindeki gösterge lerin doğrultusunda, bütüne uyacak biçimde doldurur boş alanlan. Böyle olunca da okurlar belli bir sınırlamanın için de kalmak koşulu ile metnin anlamını tamamlarlar. Aynı eserin az çok değişik biçimlerde yorumlanması kaçınılmaz dır, ama bu durum bir sakınca sayılmaz, çünkü lser’e göre önemli olan, eserde gücül halde bulunan anlamın okur ta rafından somutlaştırılması ve bu edinimin okura kazandır dığı estetik zevktir.

Hans-Robert Jauss

Yine Konstanz ekolünden Jauss da okura dönük bir eleştiri yöntemi geliştirmiştir. ama Jauss’un özelliği okuru, daha doğrusu okurları tarihsel dönemlerdeki koşullar içinde düşünmesidir ve önerisi de edebiyat tarihinin, bilimsel araştırmalara ve sözüm ona tarihsel nesnelciliğe göre değil, okurların tepkisine göre yazılmasıdır. Belli bir dönemdeki okur, yaşadığı dönemin tarihsel, toplumsal, kültürel koşullarının belirlediği bir çerçeveden bakar esere. Daha kesin olarak söylemek gerekirse okurun bir “beklentiler ufku” ya da beklentiler yelpazesi vardır. Eserle temasa geldiğinde bu beklentiler şu ya da bu ölçüde karşılanır. Onun için eleştir menin yapacağı ilk iş eserin ait olduğu dönemin meydana getirdiği bu beklentiler yelpazesini belirlemektir. Ancak o zaman farklı dönemlerde okurların bir esere gösterebileceği değişik tepkiyi anlayabiliriz.

Jauss ayrıca, tarih boyunca edebiyat zevkinde meydana gelen değişimleri de bu yolla açıklıyor. Şöyle ki, yenilik ge tiren yani beklentilere uymayan bir eser o dönemin okurla rına yeni bir ufuk açar ve estetik ölçütlerin değişmesine ne den olur. Ne ki, zamanla bu yeni beklentiler de kanıksanır, aşınır ve o zaman Rus Biçimcilerinin dediği gibi alışkanlığı kıracak yeni formlar, yeni bir şiir dili, yeni stratejiler yaratı lır. O halde eserin bir tek ve değişmez anlamı yoktur, okurların değişik beklentilerine göre dönemden döneme deği şen anlamları vardır. Eleştirmen eserde hangi beklentilere cevap arandığını saptayarak o dönemdeki okurların tepkilerinin açıklanmasını yapar.

Jauss bir yandan eseri tarihsel ve toplumsal bağlamına yerleştirmeyi şart koşuyor ama edebiyat formlarının gelişmesini ekonomik ve toplumsal koşullara değil, aşınan ede biyat öğütlerinin yenilenmesi gerekliliğine bağlıyor. Bunu yapan da radikal yenilik getiren eserlerdir diyor. O halde Ja uss’a göre bir edebiyat eseri hem yazıldığı tarihsel dönemin (beklentilerinin) ürünüdür ve bu yönüyle edilgendir, hem de, yenilikçiyse, tarihi etkiler, çünkü yeni beklentiler yara tarak ilerideki dönemlerin toplumsal bağlamlarını belin mekte etken bir rol oynar. Bu durumda Jauss’un eserleri değerlendirme ölçütü de doğal olarak okurun beklenti ufkuyla eser arasındaki uzaklık ve yakınlık derecesine dayanır. Eğer bir eser yazıldığı dönemden daha önceki bir dönemin beklentilerine yakınsa o modası geçmiş bir eserdir. Yok eğer, yazıldığı dönemin beklentilerini karşılamakla yetini yorsa, zamanına ya da “modaya uygun” demektir. Ama da ha ileriki bir dönemin beklentilerinin habercisi olacak ka dar döneminden uzaksa ve ileri ise, o eser zamanında anlaşılmamış ve “zamanından önce” gelmiş bir eserdir. Bu kuramrn durumu basitleştirmekten doğan zayıf bir noktasına
işaret edilmiştir, çünkü Jauss’un hesaba katmadığı bir ufuk çeşitliliği söz konusudur. Aynı dönemde tüm okurların ka tıldığı bu beklentiler yelpazesi olduğunu söyleyemeyiz. Okurlar farklı gruplardan oluşabilir ve her grubun kendi beklentiler ufkunu hesaba katmak gerekir.

Stanley Fish

Okur merkezli kuramlar içinde metne anlam kazandı makta okura en etkin rolü tanıyan Amerikalı eleştirmen Stanley Fish olmuştur. Iser, okura boşlukları doldurmak, anlamı tamamlamak, bütünlemek işlevini yüklüyordu, yani okur kendine düşeni yaparak anlamın somutlanması için gereken katkıyı yerine getiriyordu. Çünkü metnin kendi sinde gücül olarak anlam vardı. Fish bunu reddediyor, çünkü ona göre anlam, okuma süreci içinde okurda uyanan yaşantılardan başka bir şey değildir. Okur bu yaşantılarına göre anlam verir metne. Başka bir deyişle, bir sözcüğün, imgenin ya da herhangi bir öğenin metnin içinde (belli bir bağlamda) gördüğü işi belirlemek ona anlamını vermektir ve dediğimiz gibi, bu, ancak okurda uyandırdığı yaşantıya bağlıdır. Demek ki, Fish’e göre anlam ve değerden söz etmek bir nesneyi değil bir olayı betimlemektir.

Eserin yorumunu okura bırakan diğer kuramlarda Olduğu gibi, Fish’in kuramında da her okurun kendine göre doğru sayacağı, tümüyle öznel bir yorumu ve değerlendirmesi ola caktır sonucuna varmayacak mıyız? Fish elbette ki bunun farkında, ancak şöyle bir çıkış yolu arıyor. Bir eleştirmen metni okur ve yaşantısına bakarak eseri yorumlarken, tek başına ve boşlukta değildir. Bulunduğu çevrenin ve çevreye dahil diğer eleştirmenlerin meydana getirdiği bir toplu luk vardır ve bu topluluktan olanlar bir eseri az çok benzer şekilde okurlar. Başka bir topluluk ya da okurun okuma edinimi, yorumu ve değerlendirmesi farklı olabilir. Ama hiçbiri kendininkinin doğru olduğunu kanıtlayamaz; olsa olsa başkalarını esere kendilerinin açısından bakmaya çağırabilir.

Edebiyat Kuramları ve Eleştiri-Berna Moran-İletişim Yayınları

Yorum (yok) Yorum yaz! Kalıcı Bağlantı

Biz Kısık Sesleriz

5/3/2007

Yorum (yok) Yorum yaz! Kalıcı Bağlantı

Maarifimizde Muallim

4/3/2007

Muallim, doğumdan ölüme kadar, bütün bir hayat boyu, hayatı şekillendiren kutsi üstattır. Milletine, kader programında rehberlik yapıp, ahlak ve karakterini yücelten ve ona ebediyet şuurunu aşılayan, yerde melek soluklarının mihraklaştığı üstün varlıktır.

Muallimin ferd üzerinde tesiri, anne, baba ve cemiyet’in tesirinden kat kat üstündür. Aslında, anneyi de, babayı da hatta cemiyeti de yoğuran odur. Onun elinin, içine girmediği her hamur tatsız ve tuzsuzdur.

Muallim, Allah’ın insanları yükseltip, alçaltmasında kullandığı bir el ve bir dildir. Muallimini bulmuş bedevi, melekler kadar ulvileşir ve cemaat halinde muallimlik payesine yükselir. İyi bir muallim sayesinde Makedonya, cihanın büyük fatihlerinden birine sahip olur. Bir Nizam-ül-Mülk’le Anadolu ümran devrine erer. Çağlarla oynayan Fatih; büyük disiplin ve nizam insanı Yavuz ve daha yüzlercesi, mutlaka birer güzide üstat elinden çıkmış nadide çıraklardır.

Muallimin elinde madenler saflaşır, som altına ve pırıl pırıl gümüşe inkılâp eder. O esrarlı elde en ham ve en değersiz şeyler, bihemta elmaslar haline gelir. Hiçbir fabrika onun kadar seri ve onun kadar sistematik olarak iş göremez. Karşısına aldığı yüzlerce insana, bir anda bütün duygu tayflarını intikal ettirmek ve onların varlıkları içinde ikinci bir varlık haline gelmek, muallimden başka kimseye müyesser olmamıştır.

O, sırlar âleminin aşılmaz şahikalarından, sızıp sızıp bize gelen manaların tercümanı ve varlık âlemindeki sezilmez infiallerin sesi ve sözüdür. Onun sayesinde insan bulutlar gibi yükselir ve rahmet olarak yere iner.

Gökler ötesi âlemlerin en emini bir üstat ve bu üstadın getireceği haberlere bağrım açan yüce ruh ise en büyük bir muallimdir. Muallimlik vazifesinde, ferdin de cemiyetin de medyun olduğu bir muallim.. Bugün doğru olarak ne biliyorsak ve ne bilmiyorsa hepsi ondan; gerisi kıl u kalden ibaret..

Muallim, gâh filozof, gâh zahit, gah derviş halinde zuhur etmiş ve yaşadığı zamana damgasını vurmuştur. Ne var ki herkesin “gerçek” den istifade nispetinde, her muallimin görünümü de başka başka olmuştur: İlk devirlerin hikmet âşıkları, nebilere ait nağmeleri tekrar ediyorlardı. Orta Çağın “skolâstik” mürşit ve muallimleri ise, ilahilerine ‘pozitivist’ nağmesini de ilave ettiler. Aynı devirde, doğunun muallimleri ise, ellerindeki esrarlı menşurla insanı keşif ve onu kendine ulaştırma gayreti içinde idiler.

Rönesans’tan sonra, herşeyle beraber muallim de değişti. Artık o alabildiğine eşya ve hadiselere dalan, elindeki küçük tezgâhından çarşıdaki atölyesine kadar, herşeyiyle Hakk-ı temettu(1) peşinde koşan keşif ve icat tutkunu toy bir âşıktı. Bu dönemde kitleler üzerinde hükmedenler, hiçbir zaman muallim olamadılar. Belki, sadece kitleler aşırı telkin ve teşhirlerle aldatılarak, belli istikametlere sevk edildiler; fakat hiçbir zaman muallim görmediler. Aslında bu ‘yeniden doğuşun’ af gecesinde kalb çoktan Mefisto’ya kaptırılmıştı.

Daha sonra ise, topyekûn teknik vasıtaları -teleskoptan mikroskob‘a kadar- nebülözlere tırmanan merdivenler ve partiküllere sarkıtılan X şuaları haline getirip, herşeyi madde ile izaha kalkışan materyalizmin banal görüşlü muallimleri gelir. Bu devirde de, insanı yüceltme adına birşey yapılamadığı için, muallimden bahsetmek oldukça zordur. Ancak, bu alabildiğine katı ve karanlık dönem de uzun sürmemiş, arkadan bir yeni tecessüs ve tefahhüs (2) dönemi başlamıştır.

İnsanlığa karşı büyük cürümler işlemiş bir avuç sergerdandan sonra, yakın geçmişini kuşkuyla karşılayan ve yeniden sebep ve neticeleri kurcalama lüzumunu duyan bir irfan ordusu, hürmet duyduğumuz muallimlik müessesesini bize iade edecek gibidir.

Bu muallimdir ki, verdiği dersten pişmanlık duyulmamış; aksine himmetler o sayede pervaz etmiş; zihinler aydınlanmış, kalpler kuvvet kazanmıştır. Ve yine o sayede talebenin, öteler ötesiyle münasebete geçmesi temin edilmiş ve mutlak varlıktan gelen mesajlar, şahsi idrak dozunun kat kat üstünde, ilhamları coşturmuştur.

Aslında “mutlak”la temasa geçilmeden elde edilen malumatla, ne hakikate götüren terkiplere varılabilir, ne de eşyanın y’’ne bir aydınlık getirilebilir. Belki böyle bir ilim, çok defa çıraklarına, varlıktaki esrarı inkâr ettiren bir ilhad veya kalpleri tereddütlerle boğan bir şüpheciliğe götürür. Talebesini bu hale getiren üstatsa, ya bir mülhit veya bir septistdir; ama katiyyen ve asla bir muallim değildir.

Onun içindir ki, öteden beri en duru, en doğru dersi; hiç aldanmaz ve aldatmaz olan, güzide Nebiler topluluğu temsil etmişlerdir. Herkese açık ve her yaşta müdavimleri bulunan bu mektep, bütün bir hayatı içine alır şekilde; bütün hayat boyu devam eder gider. Her yer bu mektebin sınıfları ve her ferd bu irfan ocağının ya muallimi veya talihli bir talebesi olur.

Devlet, bu mektebin “baş yüceleri”nin ders verip, ders gördüğü bir akademidir. Her ferde açık bu âli mektepte, devlet ruh ve şuuruna vakıf en büyük devlet adamları yetişir. Muallimleşen bu devletin, ne Eflatun’un filozoflarla idare, ettirdiği devlete, ne de Budin’in, tamamen aksi görüşteki devlet stiline benzer tarafı yoktur. Bu, nev-i şahsına mahsus bir devlettir. Ve bu devletin en başta gelen vasfı da devlet ricalinin çıraklıktan Babüs- seade ağalığına kadar, yükselişin her merhalesinde, hayat ve hadiselerden dolgun not ala ala o seviyeye gelmiş olmalarıdır. Yoksa belli kademelerden geçmeden ve her girizgâhta inatla bir kere daha bütünleşmeden, idareye talip olmak “acemi-oğlanlık’ seviyesinde iken başkumandanlığa gönül koyma gibi garip ve gülünç bir şey olur.

Brahman yüce duygularıyla tilmizlerinin gönlünde ebedileşen bir muallimdi. Buda nirvanaya giden çetin yolda, temiz duygularıyla örnek ayrı bir muallimdi. Konfiçyus ahlakın, Hürmüz sonsuzluk sırrının işaretçisi birer muallim idiler. En yüce varlıkta billurlaşan Ömerler ise, bu büyük üstatları sayesinde her biri başlı başına bir muallim oluvermişti...

Hala bütün canlılığıyla insanlığın gönlünde, en temiz çizgiler halinde devam eden bu muallim ve üstatları, zaman aşındıramamış ve büyük içtimai çalkalanmalar unutturamamıştır. Kim bilir, belki de bir gün gide gide insanlık, bu kadim çizgiye gidip dayanacaktır.

Yahudi, ruh köküne ondan daha yakın bir alternatif zuhur edeceği ana kadar, Mescidi Aksa ile beraber, komşuları üzerinde de hâkim bir güç olarak devam edecektir. Bu, hâkimiyet, suri dahi olsa onun havraya dönmesinde aranmalıdır. Prensipleri aşınmış olmasına rağmen havraya dönmesinde... Kilise de, düne kadar üzerinden atamadığı “Orta çağ’ zihniyetinden sıyrılarak St. Ogust’lerin arkasında yeni bir akışa ulaşacaktır.

Kendi muallim ve üstatların, bulup, yeniden inşa dönemine geçecek olan bizim insanımızın derlenip toparlanması ise, hepten şaşırtıcı olacağa benzer. Elverir ki, günün]üzün talim ve terbiye vazifelisi, fethedici ve keşfedici bir ruha sahih bulunsun. Mukaddes kanaat ve düşüncelerinin hakkını vererek, büyük terkipçilere yakışır vecibeyi hakkiyle yerine getirsin: Nizamülmülk’le Alparslan’ı yanyana görsün- Fatih’le Akşemseddin’i, Zembilli ile Yavuz’u birbirinden ayırmasın. Gazali’nin aydın semasında, Pascal’ı unutmasın. Mevlâna'nın sehhâr ifâdeleriyle semah kalkarken, laboratuara uğrayıp Pastör’ü selamlamayı da ihmal etmesin.Sözün özü, kafa ve kalb bütünlüğünü kendine şiar edinsin..

Neslini yüceltme sancısını çeken muallime binler selam..
                                                                                                                                             Sızıntı
_________________

(1) Menfaat; kazanma; kar etme
(2) Derinden inceleme, araştırma

Yorum (yok) Yorum yaz! Kalıcı Bağlantı